SUNʼIY INTELLEKT TIZIMLARIDA ALGORITMIK TAFSIVNING FOYDALANUVCHI ONGIGA TAʼSIRI: KOGNITIV TARAFKASHLIK VA AXBOROT FILTRI FENOMENI
Abstract
Ushbu maqolada algoritmik tavsiyalar va kognitiv tarafkashlik oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik tahlil qilinadi. Sunʼiy intellekt asosidagi algoritmik tizimlar foydalanuvchilarga axborotni ularning qiziqishlari va ilgari qabul qilingan qarashlariga mos holda taqdim etadi. Bu jarayon qulaylik yaratish bilan birga, inson tafakkurida tasdiqlovchi tarafkashlik (confirmation bias), birinchi axborotga yopishish (anchoring effect) va ramka effekti (framing effect) kabi kognitiv ogʻishlarni kuchaytiradi. Tadqiqot Nordik universitetining 1–3 kurs talabalari oʻrtasida oʻtkazilib, 100 nafar respondent ishtirok etdi. Eksperimental usulda turli algoritmik axborot oqimlari bilan tanishtirilgan uch guruh talabalarning qaror qabul qilishdagi tafovutlari oʻrganildi. Cognitive Reflection Test (CRT), Framing Bias Scale va Media Literacy Scale metodikalari yordamida oʻlchovlar amalga oshirildi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, algoritmik filtrlash talabalarda tanlov erkinligini kamaytirib, mavjud eʼtiqodlarni mustahkamlovchi kognitiv ogʻishlarni kuchaytiradi. Shuningdek, media savodxonlik darajasi yuqori boʻlgan talabalar algoritmik tarafkashlik taʼsiriga kamroq berilishi aniqlangan. Maqola algoritmik tizimlarning psixologik oqibatlarini tahlil qilib, kognitiv ogʻishlarni kamaytirish boʻyicha tavsiyalarni ilgari suradi.
References
Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin Press. URL:https://en.wikipedia.org/wiki/Filter_bubble#:~:text=The%20term%20filter%20bubble%20was,implications%20for%20civic%20%2087
Sunstein, C. R. (2009). Republic.com 2.0. Princeton University Press. URL:https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2025.1563592/full
Stanovich, K. E., & West, R. F. (2018). The Rationality Quotient: Toward a Test of Rational Thinking. MIT Press.). URL:britannica.com/science/confirmationbias#:~:text=confirmation%20bias%2C%20people’s%20tendency%20to,relevant
Frederick, S. (2005). Cognitive Reflection and Decision Making. Journal of Economic Perspectives, 19(4), 25–42.
Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases. Science, 185(4157), 1124–1131.
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Shohruh Shodiboyev
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Litsenziya shartlari
Bu ish Creative Commons Attribution-NoCommercial 4.0 xalqaro litsenziyasi ostida litsenziyalangan. Ushbu litsenziya nusxasini koʻrish uchun http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ saytiga tashrif buyuring yoki Creative Commons, PO Box 1866, Mountain View, CA 94042, AQShga xat yuboring.
Ushbu litsenziyaga muvofiq, siz:
Ulashish — materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va qayta tarqatish
Moslashtiring - remiks qiling, o'zgartiring va materialga asoslang
Litsenziya shartlariga rioya qilgan holda litsenziar ushbu erkinliklarni bekor qila olmaydi. Quyidagi shartlar asosida:
Atribut - Siz tegishli kredit berishingiz, litsenziyaga havolani taqdim etishingiz va o'zgartirishlar kiritilganligini ko'rsatishingiz kerak. Siz buni har qanday oqilona yo'l bilan qilishingiz mumkin, lekin litsenziar sizni yoki sizning foydalanishingizni ma'qullashini taklif qiladigan tarzda emas.
Notijorat - Siz materialdan tijorat maqsadlarida foydalana olmaysiz.
Hech qanday qo'shimcha cheklovlar yo'q - Siz boshqalarga litsenziya ruxsat bergan har qanday harakatni qonuniy ravishda cheklaydigan qonuniy shartlar yoki texnologik choralarni qo'llay olmaysiz.
